تبلیغات
بووژان - به‌ندو ئاوازه‌کان ده‌ قۆناغه‌ جۆربه‌جۆره‌کانی ژیانی مرۆڤ‌دا / خه‌دیجه‌ به‌یگی پور

به‌ندو ئاوازه‌کان ده‌ قۆناغه‌ جۆربه‌جۆره‌کانی ژیانی مرۆڤ‌دا

خه‌دیجه‌ به‌یگی پور

له‌و کاته‌وه‌ که‌ مرۆڤ بۆ وه‌ده‌ست‌هێنانی بژیو، ملی داوه‌ته‌ کارو ئاره‌قه‌ی رشتووه‌ ناره‌ ناری کردووه‌ و به‌م جۆره‌ شادی و خوشحاڵیی خۆی یان کوڵی دڵی به‌ گۆرانی ده‌ڕبڕیوه‌‌و که‌ هه‌ستی به‌ ئاسووده‌یی کردووه‌، گرینگیی گۆرانیی زیاتر بۆ وه‌ده‌ر که‌وتووه‌ و له‌ حه‌وڵی گه‌شه‌ پێدانی دابووه‌. گۆرانی له‌ سه‌ره‌تادا له‌ کۆڕه‌ به‌زه‌یی‌یه‌کان دا سه‌ری هه‌ڵداوه‌ و پاشان ده‌ نێو خه‌ڵك دا بۆته‌ ئامرازی  ده‌ربڕی هه‌ستی ناکامی و هیوا مردووه‌کان و به‌ گشتی بووه‌ته‌ ئاوێنه‌ی باڵا نوێنی دنیای شاراوه‌ی ده‌روونی مرۆڤه‌کان. به‌ چه‌شنێک که‌ هه‌ر گۆرانییه‌ک به‌ چاوپۆشین له‌وه‌ی که‌ به‌ چ مه‌به‌ست و بۆنه‌یێکه‌وه‌ وتراوه‌، زۆر لایه‌نی ده‌روون ناسی و کۆمه‌ڵناسی له‌ خۆده‌گرێ. به‌ واتایێکی تر ئاقار و هه‌رێمی ژیانی هه‌ر گه‌ل وه‌ک کۆمه‌ڵێک له‌ گۆرانی‌یه‌کانی دا ڕه‌نگ ده‌داته‌وه‌. گۆرانیی کوردی به‌ ژیانی کورد و تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی کۆمه‌ڵگای کوردییه‌وه‌ زافاو دراوه‌. بۆیه‌ هه‌ر له‌ کۆنه‌وه‌ گۆرانی به‌ لای کوردانه‌وه‌ خۆشه‌ویست‌ترین هونه‌ر بووه‌ و ده‌نگ‌خۆشی وه‌کوو گه‌وره‌ترین سامان سه‌یری کراوه‌.

لایه‌ لایه‌:

منداڵی یه‌که‌م قۆناخی ژیانی مرۆڤه‌، منداڵ هه‌ر که‌ له‌ دایک بوو بۆنواندن‌و هێور کردنه‌وه‌ ئاوازی به‌ سۆزی لایه‌لایه‌ی به‌ گوێ دا ده‌خوێندرێ. لایه‌لایه‌ زۆرتر له‌ لایه‌ن ژنه‌وه‌ ده‌وترێ و سوروشتێکی ژنانه‌ی هه‌یه‌. ژن له‌ کۆمه‌ڵگای پیاوسالاری‌دا ده‌وری سه‌ره‌کیی په‌روه‌رده‌ کردنی منداڵی له‌ ئه‌ستۆیه‌. هه‌ر بۆیه‌ نه‌گوتراوه‌کانی ده‌روونی به‌م ئاوازه‌ به‌ گوێی منداڵ‌دا ده‌خوێنێ و ده‌سته‌و داوێنی چاک‌و پیران ده‌بێ. که‌ داهاتووی زارۆڵه‌که‌ی لێوماڵ له‌ سه‌رکه‌وتن و به‌ختییاری بێ. هه‌ر بۆیه‌ به‌ گۆرانی، لانکی له‌دار قه‌زوان بۆ دوروست ده‌کا‌و وه‌ستایان دێنێ له‌ ((شنۆ))یه‌ ده‌سرازه‌ی له‌ ((لاجان))ێ. سه‌رده‌مه‌ی له‌ ((گرشیلان))ێ و جه‌نگه‌ی بێری و بانه‌مه‌ڕان هه‌ڵیده‌گرێ به‌ چارۆکێ و ده‌یپێچێته‌وه‌ به‌ کۆڵوانێ هه‌ڵی‌ده‌گرێ بۆ ((سه‌هه‌ند))و ((ماین بڵاغ))و کوێستانێ، ئه‌و جار لایه‌لایه‌کی بۆ ده‌ڵێ مه‌گه‌ر خوا بزانێ، ده‌یبا بۆ ((که‌رکووک)) و ((به‌غدا))یه‌ چاک‌و پیرانی بۆ ده‌خولێته‌وه‌ به‌ڵکوو له‌ سێبه‌ری بحه‌سێته‌وه‌. لایه‌لایه‌ ئه‌و خه‌ونه‌ دوور و درێژه‌یه‌ که‌ دایک بۆ داهاتووی زارۆکه‌که‌ی دیویه‌تی‌و به‌ره‌نگاری هه‌ر شتێک ده‌بێته‌وه‌ که‌ له‌و خه‌ونه‌ گه‌وره‌یه‌ ڕایپه‌ڕێنێ:

سه‌د دارم لێ‌ده‌ن داری میمۆکێ

لانکت هه‌ڵ‌ده‌گرم ده‌چمه‌ ((که‌رکووک))ێ

زۆر جاران دایک به‌ده‌م لایه‌لایه‌وه‌ شتێکی مه‌زن ده‌درکێنێ، ئاخۆ ده‌یهه‌وێ منداڵه‌که‌ی هه‌ر له‌ ئێستاوه‌ له‌گه‌ڵ باری ناله‌باری ژیانی گه‌له‌که‌ی شاره‌زا بکا یان مه‌به‌ستی ده‌ربڕینی هه‌سته‌ به‌ سۆزه‌که‌یه‌تیێ؛ یان هه‌وراز و نشیوه‌کانی ڕێگه‌ی زارۆڵه‌که‌ی له‌ داهاتوودا به‌ بیر ڕادێن و بیر له‌ حه‌سانه‌وه‌ داکا:

گه‌ر ملت دێشێ به‌ به‌تی زاڵم      سه‌ر که‌ سه‌ر ڕانم قه‌زات له‌ گیانم

لای لاییت بۆ ده‌که‌م خه‌و بتباته‌وه‌    فریشته‌ی خێران خه‌به‌ر

جۆره‌ خۆگونجاندنێکه‌ له‌ گه‌ڵ ته‌مه‌نی مناڵ. واته‌ که‌سێک که‌ منداڵ ده‌لاوێنێته‌وه‌ به‌نده‌کانی به‌ زمانێکی منداڵانه‌ ده‌ڵێ، ئه‌ویش له‌ بواری ده‌روون ناسی‌یه‌وه‌ بایه‌خێکی زۆری هه‌یه‌ چونکه‌ سه‌ره‌ڕای بوونی زمانێکی منداڵانه‌ له‌ ڕاوێژێکی منداڵانه‌ش که‌ڵک وه‌ر ده‌گرێ. به‌نده‌کانی لاواندنه‌وه‌ بۆ کچ‌و کوڕ جیاوازن واته‌ به‌ پێی سروشتی کۆمه‌ڵگای پیاوسالارانه‌ کچ‌و کوڕ، تایبه‌ت بۆ کۆمه‌ڵگا په‌روه‌رده‌ ده‌کرێن‌و به‌ئاواز پێیان ده‌وترێ که‌ له‌ داهاتوودا ده‌بێ چی بن‌و چی بکه‌ن.

قومار و کایه‌:

مناڵی کورد دوا به دوای به‌ جێ هێشتنی ئه‌م قۆناخه‌ بۆ یه‌که‌م جار گۆرانی ده‌چڕێ. کچان له‌گه‌ڵ کچان و کوڕان له‌گه‌ڵ کوڕان مل له‌ کایه‌ و قومار ده‌نێن.

دڵداری:

کور و کچی کورد زوو ئه‌و ڕاستییه‌یان بۆ وه‌ده‌ر ده‌که‌وێ که‌ مه‌به‌ست له‌ جیاوازیی کور و کچ بوورانی دیارده‌یێکی مه‌زنه‌ به‌ ناوی ئه‌وین! هه‌ر به‌و پێیه‌ ڕوانگه‌ و بۆچوون له‌ ئاکامی ناوه‌ڕۆکی گۆرانییه‌کان ده‌گۆڕێن‌و به‌ره‌و سووتان بۆ یێکتر و خۆشه‌ویستیی ڕاسته‌قینه‌ ده‌ڕۆنا‌و هه‌ر کامه‌ به‌ پێی سوروشتی خۆیان هه‌ستی خۆ، له‌ به‌رامبه‌ر لایه‌نی تر دا ده‌رده‌بڕن.

ئیش‌و کار:

وزه‌ی ژیان کاره‌. ژین به‌ هه‌ر جۆرێک بێ مرۆڤ ده‌بێ کار بکا. کار بنه‌مای پێک‌هێنه‌ری هه‌موو بایه‌خه‌کانی کۆمه‌ڵایه‌تی، شارستانی‌و هونه‌رییه‌. واته‌ سنووری جیاکه‌ره‌وه‌ی مرۆڤ له‌ ئاژه‌ڵ، کاره‌. هونه‌ریش له‌ ئه‌نجامی کار دا پێک هاتووه‌. مرۆڤی کورد کار و هونه‌ری تێکه‌ڵاو کردووه‌ و هه‌ر له‌ زۆوه‌ بۆ زۆرکاران گۆرانی و ئاوازی تایبه‌تی داناوه‌. ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای باش‌به‌ڕیوه‌چوونی کاره‌که‌، ده‌بێته‌ بیانوویه‌ک بۆ ڕاز و نیاز ڵه‌گه‌ڵ دڵداره‌که‌ی و ئه‌وین و کار تێکه‌ڵاو  کردن و جۆره‌ به‌ڵێنی دانێکه‌ به‌ گراوی که‌ له‌ هیچ هه‌ڵ‌و مه‌رجێک‌دا له‌ بیری ناکا.

شین‌گێڕی:

ئه‌وه‌ی تا ئێستا له‌و وتاره‌دا هاتووه‌، چۆنیه‌تیی گه‌شه‌کردنی مرۆڤێکه‌. ئه‌وه‌ ڕه‌نگه‌ به‌ قسه‌ هه‌ر ده‌مێک بکرێ، به‌ڵام له‌ ڕاسته‌‌دا ته‌مه‌نی مرۆڤێکه‌ که‌ له‌و وێنانه‌‌دا ده‌بینین که‌ منداڵ به‌ چ ژانێک دێته‌ دنیا و به‌ چ ژانێک گه‌وره‌ ده‌بێ به‌ چ ئاواتێکه‌وه‌ ده‌ژی. به‌ڵام مخابن تیری چڵکنان زۆر به‌ سانایی له‌ که‌وان ده‌رده‌چێ‌و ڕه‌نجێکی چه‌ند ساڵه‌ به‌ چاوترووکانێک ئه‌بێته‌وه‌ هیچ‌و سواره‌ ده‌گلێ. شین‌گێڕی زۆرتر له‌ گراوییه‌وه‌ بۆ لاوی جوانه‌مه‌رگ‌و له‌ خوشک‌و دایکه‌وه‌ بۆ برا و کوڕی جوانه‌مه‌رگ ده‌وترێ. دایک‌و خوشک زۆرتر هه‌ستی بێ‌په‌نابوون و بابان وێران بوونی خۆیان ده‌چڕن.

((ئه‌م وتاره‌ له‌ کتێبی کانی مرادان هه‌ڵگیراوه‌ که‌ نووسراوی سه‌لاح یابانیانی‌یه‌)


برچسب ها: خه‌دیجه‌ به‌یگی پور ،