تبلیغات
بووژان - ئه‌فلاتوونا کورد: مه‌لایێ جه‌زیری / ئه‌سکه‌نده‌ر جه‌عفه‌ری

ئه‌فلاتوونا کورد: مه‌لایێ جه‌زیری

باسه‌ک ژ مه‌لایێ جه‌زیری / ئه‌سکه‌نده‌ر جه‌عفه‌ری

گاڤا کوو ناڤێ یه‌کێ وه‌کوو مه‌لایێ جه‌زیری شاعر ئان کوو هه‌لبه‌ست‌بێژێن به‌ری نها یێن کوردستانێ دگێژه گوهێ مه، ئه‌م ژ خوه دزانن کوو وان که‌ساتییان چ قاس ژ کوردستانێ ڕه هه‌لبه‌ست ئۆ هنده‌ک جاران ژی چیڕۆکێن وه‌لات‌په‌روه‌رییێ خولقاندینه ئان چ قاس ژی ژ خه‌لکێ وه‌لاتێ خوه ڕه یێک‌گرتی بوون چێ کرینه. مه‌لایێ جه‌زیری ژی بینا ئه‌حمه‌دێ خانی ئان فه‌قی‌یێ ته‌یڕان ئۆ گه‌له‌ک هه‌لبه‌ست‌ڤانێن دنه‌ د دیرۆکا کوردان ده بوویه کوو حه‌یا نها ژی ناڤێ وان ئۆ وسایه هه‌لبه‌ستێن وانا ل سه‌ر زار ئان کوو ده‌سێ خه‌لکێ مایه ئۆ خه‌لک ل ژیانا خوه یا ڕۆژانی ده ل گه‌له‌ک مه‌سه‌لێن ڤێ مه‌لایێ مه‌سه‌ل‌زان مفاهێ وه‌ردگره. کوو د درێژاتی‌یا ڤێ باسێ ده ئه‌م دێ ده‌ستێ خوه ل سه‌ر هنده‌ک ژ وان هه‌لبه‌ستان دانێن. لێ د ناڤ نڤیسا وان هه‌لبه‌ستان ده، هنده‌ک کێماسی ژی هه‌نه کوو دێ پاشانێ ئه‌م باس ژ وان ژی بکه‌ن.

ژین ئۆ ب سه‌ر هاتی‌یا مه‌لایێ مه:

جه‌زیری ناڤدارترین ئۆ مه‌زن‌ترین هه‌لبه‌ست‌ڤانێ کورد د دیرۆکا کوردان ده‌یه کوو د هه‌رچار ته‌نشتۆکێن کوردستانێ دا پڕ ڕندک‌‌ترین قه‌له‌م ب ده‌ستێ زمانێ مه بوویه. ئۆ هه‌ر وه‌کوو چاوا دزانن ئه‌و نه جهێ باورێ‌یه کوو شاعر ئان کوو قه‌له‌م‌ڤانکه دنێ‌ا کورد هه‌به کوو بکاره ئان کاربه ب پێکا ڤێ مه‌لایێ فه‌رهه‌نگ‌ڤان نڤیساندبه ئان بنڤیسه. هێ تو که‌سه‌ک ژی تونه‌یه کوو ژ ئالیێ ده‌نگ ئان به‌لاڤ بوونا ناڤ ئۆ بانگ ده شێعرا ڤێ د ئاستێ شێعرا مه‌لا ده‌به. لێ مرۆڤ مه‌نده‌هۆش دمینه کوو شاعرکه هۆسایه کورد چ ما دبه حه‌یا ئیرۆ ژی نه‌هاتبه ناساندن ئۆ ژیان ئان ب سه‌رهاتی‌یا ڤێ ب جووانی ئۆ جندییاتی نه‌هاتبه باس‌کرنێ. ژ ڤر ئه‌رک ئۆ وه‌زیفه‌یا سه‌رملێن ده‌ستگه‌هێن ڕاگه‌هاندنێ بینایێ سه‌ته‌لایتان ئۆ حه‌یا دگێژه سه‌ر باسا نڤیسینگه‌ه ئۆ ڕۆژنامان ژی کوو ناساندنا وان هه‌لبه‌ست‌ڤانان ب خه‌لکێ ڕه یه هۆسا کێم نه‌بوویه کوو ئه‌م ئیرۆ مێزه ناکن کوو باسکێ کێم ژی ژ ڤان نازداران بکه‌ن. مخابن سه‌د مخابن...

ب تنێ تشتکێ کوو ژ جه‌زیری‌ی هاتییه زانین ئه‌ڤه کوو ناڤێ وێ ئه‌حمه‌ده و خه لکێ جه‌زیرا بۆتانه! ژ به‌ر کوو ئه‌ڤ د گه‌له‌ک ل جهان ده د دیوانا خوه ده دبێژه ناڤێ من ئه‌حمه‌ده؛

ئه‌حمه‌دم سینه سپه‌ر پێشبه‌ری تیرا فه‌له‌کێ

ده‌عوه‌دارێ ته‌مه ئیرۆ تو ژ ده‌حلێ وه‌ره‌ده‌ر

ئه‌ڤه ژی کوو خه‌لکێ جه‌زیرا بۆتانه چ نه‌جهێ گومانێ‌یه بۆنا ڤێ هندێ کوو د شێعرا خوه ده دبێژه؛

گولێ باغێ ئره‌مێ بوهتانم

شه‌بچراغێ شه‌بێ کوردستانم

د ده‌ستنڤیسکێ ب ناڤێ ((عومه‌ر)) دا هاتییه کوو مه‌لایێ مه‌ئه‌ڤ هه‌لبه‌ست‌ڤانا مه‌زنه‌مه‌ی گه‌لێ کورد، ژ ماڵباتا ((ئه‌نساری))انه کوو ئه‌ڤ ژ بنه‌مالکێ ناڤداره جه‌زیرا بۆتانه، ئۆ هه‌ر ژ به‌ر ڤێ‌ یه‌کێ‌یه کوو نها ژی د ناڤ گۆتارێن گه‌له‌ک ژ مه‌لایێن ئایینی ده وسا جـ‌ه که‌تییه کوو مه‌لایێ جه‌زیری ژ ((ئۆجاخا بۆهتی)) ئان کوو ((ئۆجاخا بۆتانی))یه ئۆ هنده‌ک ژی دبێژن ئه‌ڤ ئۆجاخێن کوو ل باژێڕێ ئۆرمیێ هه‌نه ژ وان ئۆیجاخێن ئه‌نساری‌نه.

چاخێن ژینا مه‌لای کینگا بوویه؟!

ده‌ست‌نیشان‌کرنا وان چاخان کوو مه‌لایێ جه‌زیری تێدا ژین ئۆ ژیانا خوه ب سه‌ر برییه، د ده‌مێن به‌ری نها ده گه‌له‌ک ساناهی نه‌بوویه. هێ گه‌له‌ک بیر و هزر و ڕامان ژی ل سه‌ر وییا هه‌نه‌. لێ ژ ڤر ئه‌م دکاربن بێژن کوو سه‌یدا مه‌لا ئه‌حمه‌دێ ژڤنگی، ژ بۆنا ده‌ست‌نیشان‌کرنا ده‌مێن ژینا مه‌لایێ جه‌زیری پشتی گه‌له‌کا خاندنێن هویر ژ دیوانا جه‌زیری ڕه گه‌هشتییه سه‌ر ڤێ باوڕێ کوو جه‌زیری ل نیڤی‌ یا دوویێ یا سه‌د سالا مشه‌ختی ئان کوو نیڤا یه‌کێ ژ سه‌د سالا 11ێ ده ژیایه.

پشتی گۆتنێن گه‌له‌ک ژ لێکۆله‌ر ئۆ شاعرێن مه یێن نها، ژ بۆی مه ڕۆناهی ئۆ ئاشکرا و دیاره و ئه‌م پشت ڕاستن کوو سالا ل دایک بوونا مه‌لایێ جه‌زیری (975)یا مشه‌ختی به‌رامبه‌ری (1568-1567)یا زایینی‌یه، هێ ژی جه‌زیری بخوه‌مه‌ل سه‌ر وێ چه‌ندێ سۆر دکه‌بۆنا هندێ کوو د دیوانا خوه دا ئه‌ڤ هنده گۆتیه؛

کوو هنده‌ک ل لێکۆله‌رێن ئه‌بجه‌دی ب پێکا ڤێ له‌ته هه‌لبه‌ستێ دبێژن مه‌لا د شێعرا خوه ده دبێژه ل سالا (975)یا مشه‌ختی ئه‌ز هاتیمه سه‌ر ڤێ دنێ.

هه‌ر وه‌کوو د شێعرا ژێری ژی ده خویا دکه هه‌لبه‌ستێن قه‌له‌م ڤانێ مه گه‌له‌کێ زانیاری تێدا هه‌نه کوو ئه‌ڤ زانیاری‌یانه ژ سه‌ر خه‌لکێ ده‌ما کوو جه‌زیری تێدا ژییایه‌، کاریگه‌ریکه گه‌له‌کێ گرنگ هه‌بوویه حه‌یا جهکێ کوو ژ زه‌مانه ئۆ ل ده‌ورانێ گله‌هییێ دکه، ئان کوو ل جهکێ دنێ ڕه ژی ژ ده‌ستێ سۆڵتان ئۆ حاکمێ هه‌رێما خوه کوو تێدا ژیان ب سه‌ر برییه‌ گازندێ دکه. ئۆ ئه‌م دکارن ب خوه‌شی ئۆ ب ساناهی لێ برێنن کوو گه‌له‌کێ ژ هه‌لبه‌ستێن ڤێ فه‌رهه‌نگ‌ڤانێ مه‌ی نه‌ته‌وا کورد، چ قاس ژ بۆ ڕێکا وه‌لات‌په‌روه‌ری‌یێ ب بایه‌خ بوونه‌. ژ به‌ر کوو ڤێ ژینه‌وه که‌را فه‌رهه‌نگا کوردی ژ بل شێعر ئۆ گۆتارێن عاشقی‌یێ گۆتنێن وه‌لات‌په‌روه‌ری‌یێ ژی خولقاندییه؛

خه شمێ ل فه قیران مه‌که

خه‌شمێ ل فه‌قیران مه‌که زوو پادشه‌هێ من

پۆرسێ بکه جاره‌ک ل خه‌تا و گونه‌هێ من

ته‌فتیشێ ب موو موو بکه ئه‌ر ئه‌م ب گوناهین

هنجا نه‌که بێتن ت وولاتێ ت جه‌هێ من

جه‌ورا ته بهی تێن و جه‌فایا ته په‌ری تێن

قوربانێ ته بم گوه بده جاره‌ک گله‌هێ من

زانی کوو ژ به‌ر زه‌رب و جه‌فایان ئه‌له‌مێن دل

ڕه‌حمێ گه‌دایێ خوه که سۆڵتان و شه‌هێ من

ســ ه ساله ژ ده‌رد و ژ به‌لایێ ته هه‌لاکین

حه‌تتا ب فه‌له‌ک ده‌رتن ئاه و ئه‌هێ من

ما یه‌ک نه‌فه‌سه‌ک من دبتن سه‌بر و قه‌راره‌ک

قه‌ت بێ ته و بێ ته دبتن مسلێ سه‌هێ من

گه‌ر شوبهه ‌تێ د به‌زمێ ته چ سه‌د گه‌ر

سه‌د ناله هزار ڕه‌نگ وه‌کی چه‌نگ و ژه‌هێ من

نوورین قه‌دحا خه‌مر و حه‌یاتا مه ب سه‌ردان

گه‌ر وێ بده‌تن ده‌ست ب ده‌ست موشته‌ره‌هێ من

یه‌ک عشوه مه‌لا، گه‌ر ب بوها بیت ژ له‌علان

سه د جان مه هه بن هێژ کوو موقه سسر دبه هێمن

 

ڕخنه‌یه‌کێ کوشکه ژ مه‌لایێ جه‌زیری:

مه‌لایێ جه‌زیری گه‌له‌کێ گۆتارێن جووان ئۆ جندی هه‌بوونه لێ هنگی ژ بۆی زمانێ کوردی ((ڕه‌سمولخه‌ت)) ئان پیتێن نڤیساندنێ یێن وسا ڕندک و جندی و جووان کوو ب تنێ یا زمانێ مه‌یه کوردی به تونه‌بوویه. ئه‌ڤه ژی بوو ئه‌گه‌را ڤێ هندێ کوو مه‌لا ژ پیتێن عه‌ره‌بی‌یه سادده ژ بۆ نڤیسینا وان هه‌لبه‌ستان مفاهێ ڤه‌ر بگره، کوو ڤێ ڕه‌سمێ ئان کوو وێ کۆمه‌پیتانه‌ ب پڕانی جهێ ب قه‌له‌م ده ئانینا زمانێ کوردی تونه‌بوویه. لێ هه‌ر کورمانج زمانه‌ک ئیرۆ دکاره ب یێکجار لێ‌رێنین و مێزه‌کرنا هه‌لبه‌ستکێ ژ جه‌زیری، ل ڤێ هه‌لبه‌ستێ ب پڕانی فام بکه. ئۆ وان هه‌لبه‌ستێن کوو مه ئیرۆ بۆ وێنه و ڕه‌سم ل مه‌لایێ جه‌زیری ئانییه مه ب ته‌ڤاڤی ئۆ ب پڕانی ب پیتێن کوردی ئان کوو ب هه‌می بزڤینێن ڤێ زمانێ نڤیساندنه.

زانیاری‌یێن مه‌لایێ جه‌زیری گه‌له‌ک بوونه ژ بۆنا ڤێ هندێ ژی گه‌له‌ک که‌س ژ مه‌لایێ جه‌زیری ڕه دبێژه ئه‌فلاتوونا کورد!

مه‌لایێ خانده‌وار، زانیار ئۆ بنکه‌یێ زانستا کوردی ل سالا (1041)یا مشه‌ختی ئان کوو (1631)ا زایینی نڤیسینا دیوانا خوه ب ته‌واوی خلاس دکه. فه‌قی‌یێ ته‌یران دبێژه کوو مه‌لایێ جه‌زیری 75 سال ته‌مه‌ن هه‌بوویه، کوو ل سالا (1050)ێ ده دچه به‌ر دلۆڤانی‌یا خودێ.

د دیرۆکا کوردان دا مه‌گه‌له‌کی هه‌لبه‌ست‌بێژ هه‌بوونه‌و نها ژی هه‌نه‌لێ توجاری وانا نکارییه‌ده‌وسا مه‌لای بگرن و جهێ وێ به‌تاڵ نه‌مینه‌.

دبێژن کوو مه‌لا د گش ته‌مه‌نێ خوه دا ژن نه‌ئانییه و پاش مرنێ ژی گۆڕا پیرۆزه ڤێ ل گوندێ مه‌دره‌سا ((سۆر)) هات وه‌شارتن. ئۆ ده‌مکێ درێژ ژی خه‌لکێ ده‌ڤه‌رێ ب چاڤکێ پیرۆز ل گۆڕا ڤێ مه‌زنێ درێنین.

من نڤیسه‌را ڤێ نڤیسێ ((ئه‌سکه‌نده‌ر جه‌عفه‌ری)) ئه‌ڤ له‌ته هه‌لبه‌سته پێک ئانییه ژ بۆ بیر ئانینا مه‌لایێ جه‌زیری؛

ته ب جی ئانی ته‌ڤ زوڵم و زۆری ئه‌ڤ ململانێ

تۆ قه‌ت نامری ئۆ هه‌ر دێمینی ژ به‌ر ڤێ هندێ

بینانێ ته هه‌نه هه‌ر سه‌ربه‌ستانه

باب و کالێن مه گه‌له‌ک زاف هه‌نه‌

                  


برچسب ها: ئه‌سکه‌نده‌ر جه‌عفه‌ری ،